Geachte aanwezigen,
Toen ik enige tijd geleden gevraagd
werd om bij de presentatie van de nieuwe roman van Tessa de Loo een
korte inleiding te houden vermoedde ik dat de uitgever mij gevraagd
had omdat ik enige tijd terug, samen met Abdelkader Benali, bij deze
uitgever een boek heb gepubliceerd met de titel "Marokko door Nederlandse
ogen. 400 jaar reisverhalen over Marokko".
Vol verwachting ging ik aan het lezen in het mij onder embargo toegestuurde
exemplaar. Met interesse volgde ik de beide hoofdpersonen Saïd
en Hassan op hun tocht door Marokko. Bijna alle plekjes waar zij kwamen
herkende ik. De trefzekerheid van de beschrijvingen sterkte mij in de
overtuiging dat Tessa de Loo deze tocht zelf gemaakt moest hebben. Ik
kon slechts één foutje ontdekken: als je vanuit Ait Youl
bij Boumalne op de geasfalteerde weg komt moet je niet linksaf maar
rechtsaf om naar Agdz te gaan.
De observaties zijn trefzeker en ik zou zeker passages uit dit boek
gebruiken als ik een nieuwe editie van 'Marokko door Nederlandse ogen'
zou mogen verzorgen. Marokko is een fantastisch land. Als u de nieuwe
roman van Tessa de Loo heeft gelezen zult u dat zeker met mij eens zijn.
Maar al lezende kwam ik er al snel
achter dat het boek meer is dan een literair reisverhaal. Het is een
soort roadmovie op papier. De landschappen zijn prachtig, de scènes
uit het Marokkaanse leven zijn levensecht maar zij vormen slechts het
decor waarin het eigenlijke verhaal of liever gezegd verhalen zich afspelen.
Ik had natuurlijk het eerste recht om het boek te lezen: daarvoor was
ik gevraagd. Ik werd allereerst geboeid door de realiteit van Marokko.
Maar mijn vrouw, fervent romanlezer, zag andere verhaallijnen. Zij kon
niet wachten tot ik het boek uit had. Ofschoon ik argumenten hanteerde
als "verzamelaarsitem" en "boekbarbaar" wist zij
mij toch zover te krijgen het boek met een scheermes in vier delen te
snijden zodat zij achter mij aan kon lezen. 's Avonds debatteerden wij
over onze leeservaringen.
Waar gaat het nu om? Natuurlijk,
de ondertitel geeft een duidelijke indicatie: 'Het boek van de twijfel'.
En op de uitnodiging die u ontvangen heeft wordt gesproken van 'een
roman over de grote thema's van ons onzekere tijdperk: ontheemding en
migratie, de hang naar een metafysisch dak boven het hoofd en religie
als strohalm".
De hoofdpersonen zijn Said de Fries (hoe verzin je het!) en Hassan Messaoui.
Said is de zoon van een new-age moeder die van de ene minnaar naar de
andere zweverige religieuze beweging zwerft. Said is haar zoon uit een
kortstondige relatie met een Marokkaanse UD speler.
Said kan niet veel met de zweverigheid van zijn moeder. Alleen: haar
afkeer voor varkensvlees deelt hij.
Hassan is de jeugdvriend van Said. Door Hassan heeft Said ontdekt dat
Marokko geen imaginair land is waar hij over gehoord heeft van zijn
moeder, maar werkelijkheid. Samen hebben Said en Hassan in hun puberjaren
een eigen wereld gecreëerd: het rijk Saidi - Hassanië. Dit
rijk kent zijn eigen bewoners, wetten en geschiedenis. Daarin verloopt
alles volgens vaste regels totdat Hassan met de figuur van de hofnar
Harlekino de twijfel introduceert.
Deze roman gaat over twee werelden:
de hedendaagse wereld waarin een jongen Nederlander met een Marokkaanse
vader samen met zijn Marokkaanse vriend op zoek gaat naar zijn wortels:
" Wie is die vader en dus, wie ben ik?" Maar naast
het hier en nu zijn er ook veelvuldige verwijzingen naar de wereld die
beide vrienden tijdens hun puberjaren hebben gecreëerd: Saidi -
Hassanië .
De verbinding wordt gevormd door de nar Harlekino die zich niet laat
opsluiten in het denkbeeldige Saidi Hassanië. Naarmate de zoektocht
naar de vader van Said, een legendarische ud-speler, vordert houdt Harlekino
Said steeds vaker een spiegel voor en zaait twijfel. Twijfel over wie
Said is als hij ontdekt dat zijn vriend Hassan homoseksueel is; twijfel
over de vader die steeds minder beantwoordt aan het ideaal beeld van
de grote minnaar en de beroemde ud-speler. Twijfel ook over de zekerheid
die Said probeert te vinden.
Deze roman kun je typeren als een typische 'Bildungsroman' die de emotionele
en morele groei van de hoofdpersoon beschrijft tijdens een grote reis,
die doet denken aan de 'Wanderung' uit de Duitse literatuur van de 19e
eeuw.
Said denkt zekerheid te kunnen vinden
als hij zijn vader maar terug vindt. Bij iedere halte van de reis ontdekt
hij nieuwe aspecten ( en ontdekken wij nieuwe aspecten van Marokko!).
Maar als hij tenslotte beseft wie en hoe zijn vader in werkelijkheid
is verdwijnt het beetje zelfkennis dat hij tijdens de reis dacht te
hebben opgedaan als sneeuw voor de zon. Zekerheid denkt hij daarna te
kunnen vinden in de islam. "Het leek hem geruststellend deel
uit te maken van een machtige traditie die alleen al om haar taaie overleveringskracht
bewondering en vrees inboezemde". Hassan, zijn vriend, moslim
van geboorte, beziet het proces met verwondering. Hij probeert Said
te overtuigen dat 'twijfel het waarachtigste levensgevoel is dat bestaat'.
Maar Said, terug in Amsterdam, klampt zich vast aan zijn nieuwe geloof.
Hassan begrijpt het wel: "iedereen heeft behoefte aan controle
over de chaos die ons omringt. In groepsverband gelijk hebben is nog
fijner. Als om je heen alle leden van de groep ervan overtuigd zijn
dat het goed is een gouden ring in je neus te hebben dan draag jij er
ook een". Maar de consequentie schotelt Hassan ook voor aan
Said: "Wie geen ring in zijn neus heeft moet dood".
Said lijkt deze laatste consequentie ook te willen trekken.
Sta mij toe, tot slot, u kennis te
laten maken met misschien wel de meest verfrissende persoon uit deze
roman: Aziza, het zusje van Hassan. Reeds als koningin van Saidi - Hassanië
legt zij een heerlijke werkelijkheidszin aan de dag en doorbreekt zij
de wetmatigheid van het rijk door de introductie van allerlei heel praktische
zaken. Zij ziet in Said een zachtmoedige ontmaagder tegenover wie zij
de verhalen over de beloofde maagden in het paradijs kan ridiculiseren.
En uit haar mond komt misschien wel de mooiste passage van het boek:
"Mensen passen zich niet meer aan. Oke, we zijn rechtop gaan
lopen en hebben onze vacht verloren. Maar onze hersenen hebben zich
wanstaltig ontwikkeld ten koste van ons hart. We hebben de aanpassing
van binnen naar buiten verplaatst. In plaats van zelf te vernaderen
zetten we de omgeving naar onze hand".
En wie na het lezen van het boek
de indruk heeft dat je een tocht door Marokko slechts per Volvo kunt
maken ( werd de schrijfster soms gesponsord door Volvo?) : ik kan u
gerust stellen. Ik heb reeds meerdere keren over de Marokkaanse pistes
gereden met mijn Peugeot 406 Break!
Geachte aanwezigen. Harlekino is
een rijk boek. Je kunt het op vele manieren lezen en herlezen. Er zijn
verschillende verhaallijnen. Ik hoop vurig dat er onder de lezers een
cineast zal zijn die hier een prachtige roadmovie van gaat maken. Hopelijk
worden we dan weer allemaal uitgenodigd voor de première.
Amsterdam 28 oktober 2008
Herman Obdeijn
